Badania laboratoryjne są jednym z podstawowych narzędzi diagnostycznych w pracy z drobiem, ale nawet najlepsze laboratorium nie skoryguje błędów popełnionych na etapie wyboru ptaków, pobierania materiału czy jego transportu.
W praktyce terenowej często większym problemem niż wybór samej metody badania jest pytanie: od których ptaków pobrać materiał, z jakiego miejsca i w którym momencie rozwoju problemu?
Dlatego zakres badań powinien wynikać z obrazu klinicznego, wieku ptaków, zmian sekcyjnych, historii stada oraz dotychczasowego leczenia i szczepień.
Najpierw wybór odpowiednich ptaków
Materiał pobrany od przypadkowej sztuki nie zawsze będzie reprezentował problem występujący w stadzie.
Do diagnostyki najlepiej wybierać przede wszystkim ptaki:
- wykazujące typowe dla danego problemu objawy,
- będące we wczesnym lub rozwiniętym stadium choroby,
- świeżo padłe,
- reprezentujące zmiany obserwowane w większej części stada.
W przypadku problemu obejmującego kilka kurników warto również zastanowić się, czy próbki powinny pochodzić z jednego, czy z kilku obiektów.
Duże znaczenie ma znajomość dynamiki problemu. Inny materiał może być najbardziej wartościowy na początku objawów, a inny po kilku dniach ich trwania.
Badanie sekcyjne powinno poprzedzać decyzję o próbkach
W wielu przypadkach dopiero sekcja pozwala określić, jaki materiał rzeczywiście warto pobrać.
Obserwacja zmian w:
- układzie oddechowym,
- przewodzie pokarmowym,
- wątrobie,
- sercu,
- nerkach,
- narządach limfatycznych,
- stawach,
- tkance podskórnej
pomaga zawęzić kierunek diagnostyki.
Dlatego w praktyce nie jestem zwolennikiem pobierania dużej liczby przypadkowych próbek „na wszelki wypadek”. Znacznie większą wartość ma materiał dobrany do konkretnego obrazu klinicznego i sekcyjnego.
Wymazy – kiedy mogą być przydatne?
Wymazy są często wykorzystywane w diagnostyce drobiu, szczególnie przy badaniach molekularnych i bakteriologicznych.
W zależności od podejrzewanego problemu mogą być pobierane między innymi z:
- tchawicy,
- szczeliny podniebiennej lub gardła,
- kloaki,
- zmian miejscowych,
- stawów lub innych struktur, jeżeli obraz kliniczny tego wymaga.
Sam wybór miejsca pobrania powinien wynikać z biologii podejrzewanego czynnika i lokalizacji zmian.
Nie zawsze jeden rodzaj wymazu będzie odpowiedni dla każdego patogenu.
Narządy do badań bakteriologicznych
W przypadku podejrzenia zakażenia bakteryjnego duże znaczenie ma pobranie materiału z narządów, w których obserwowane są zmiany.
W zależności od przypadku mogą to być między innymi:
- wątroba,
- serce,
- płuca,
- worki powietrzne,
- stawy,
- szpik kostny,
- inne narządy ze zmianami sekcyjnymi.
Materiał do bakteriologii powinien być pobierany możliwie aseptycznie.
Szczególne znaczenie ma również wcześniejsze leczenie stada. Podanie antybiotyku przed pobraniem materiału może ograniczyć możliwość wyhodowania bakterii i utrudnić interpretację wyniku.
Dlatego, jeżeli sytuacja kliniczna na to pozwala, decyzję o pobraniu próbek najlepiej podjąć przed rozpoczęciem leczenia przeciwbakteryjnego.
PCR – wynik trzeba interpretować w kontekście stada
Badania PCR umożliwiają wykrywanie materiału genetycznego określonych drobnoustrojów i są obecnie jednym z podstawowych narzędzi diagnostyki chorób drobiu.
Materiał może obejmować między innymi:
- wymazy,
- fragmenty narządów,
- treść przewodu pokarmowego,
- inne próbki zależne od badanego czynnika.
Trzeba jednak pamiętać, że wykrycie materiału genetycznego drobnoustroju nie zawsze oznacza, że właśnie on odpowiada za aktualny problem zdrowotny.
Znaczenie wyniku należy oceniać razem z:
- objawami klinicznymi,
- zmianami sekcyjnymi,
- wiekiem ptaków,
- historią szczepień,
- sytuacją epidemiologiczną,
- wynikami pozostałych badań.
Jest to szczególnie ważne w stadach, w których stosowane są żywe szczepionki.
Krew i surowica – więcej niż pojedynczy wynik
Badania serologiczne są bardzo przydatne między innymi w:
- monitorowaniu odpowiedzi poszczepiennej,
- ocenie kontaktu stada z określonym czynnikiem zakaźnym,
- porównywaniu kolejnych stad,
- analizie równomierności odpowiedzi immunologicznej.
Wartość diagnostyczna serologii rośnie wtedy, gdy wyniki są analizowane jako obraz całego stada, a nie pojedynczych ptaków.
Znaczenie mają między innymi:
- średni poziom przeciwciał,
- rozrzut wyników,
- współczynnik zmienności,
- wiek ptaków,
- termin pobrania prób w stosunku do szczepienia lub wystąpienia objawów.
Pojedynczy wynik bez znajomości programu szczepień i historii stada może prowadzić do błędnych wniosków.
Materiał powinien odpowiadać fazie choroby
Nie każdy czynnik jest równie łatwy do wykrycia przez cały okres trwania problemu.
W początkowej fazie choroby możemy mieć większą szansę na bezpośrednie wykrycie patogenu, natomiast w późniejszym okresie większego znaczenia mogą nabierać badania serologiczne.
Dlatego moment pobrania próbek powinien być częścią planu diagnostycznego.
Jeżeli problem trwa już od kilku lub kilkunastu dni, warto dokładnie odtworzyć:
- kiedy pojawiły się pierwsze objawy,
- kiedy wzrosła śmiertelność,
- kiedy wykonano szczepienie,
- kiedy rozpoczęto leczenie,
- kiedy zmieniło się pobranie paszy lub wody.
Te informacje mogą mieć zasadnicze znaczenie dla interpretacji wyniku.
Transport próbek jest częścią diagnostyki
Prawidłowo pobrany materiał można łatwo stracić poprzez niewłaściwe przechowywanie lub zbyt długi transport.
W zależności od rodzaju próbki należy zwrócić uwagę na:
- właściwe opakowanie,
- zabezpieczenie przed wyciekiem,
- odpowiednią temperaturę,
- czas dostarczenia do laboratorium,
- wyraźne oznaczenie materiału,
- dołączenie informacji o stadzie.
Próbki z różnych obiektów lub grup ptaków powinny być opisane w sposób pozwalający później jednoznacznie powiązać wynik z miejscem pobrania.
W przypadku materiału biologicznego warto wcześniej uzgodnić z laboratorium wymagania dotyczące transportu konkretnego rodzaju prób.
Jakich informacji potrzebuje laboratorium?
Do próbki warto dołączyć możliwie krótki, ale konkretny opis sytuacji.
Przydatne są między innymi:
- gatunek i kierunek produkcji,
- wiek ptaków,
- liczebność stada,
- poziom śmiertelności,
- główne objawy,
- najważniejsze zmiany sekcyjne,
- zastosowane szczepienia,
- ostatnio używane leki,
- czas trwania problemu.
Dzięki temu laboratorium otrzymuje nie tylko „fragment wątroby” czy „wymaz z tchawicy”, ale materiał osadzony w konkretnym kontekście klinicznym.
Więcej badań nie zawsze oznacza lepszą diagnostykę
Można wykonać bardzo szeroki panel badań i nadal nie uzyskać jednoznacznej odpowiedzi.
Z drugiej strony dobrze dobrane dwie lub trzy metody diagnostyczne mogą szybko zawęzić problem.
W praktyce najważniejsze jest pytanie:
Co chcę potwierdzić lub wykluczyć tym badaniem i czy wynik zmieni dalsze postępowanie?
To pozwala ograniczyć zarówno niepotrzebne koszty, jak i ryzyko nadinterpretacji przypadkowo wykrytych czynników.
Próbka jest tylko jednym elementem diagnostyki
Badanie laboratoryjne najlepiej traktować jako uzupełnienie oceny stada, a nie jej zamiennik.
Największą wartość daje połączenie:
obserwacji stada + wyników produkcyjnych + badania sekcyjnego + prawidłowo pobranego materiału + właściwie dobranego badania laboratoryjnego.
Dopiero zestawienie tych informacji pozwala ocenić, jakie znaczenie ma uzyskany wynik i czy rzeczywiście wyjaśnia obserwowany problem.
Po wielu latach pracy terenowej przy fermach drobiu właśnie takie podejście uważam za najbardziej praktyczne: najpierw określić problem, następnie dobrać materiał i badanie, a na końcu interpretować wynik w odniesieniu do całego stada.